NORDESTEKO AMERINDIARRAK II

TAPEBAK eta ESCOLA DO TRILHO.

2006ko martxoaren 16a, osteguna eta 20a, astelehena.

“FUNAI GOBERNUA DA”

Ez zen klase eguna, baina irakasle tapebak ikusi eta beraiekin hitz egiteko aukera izan genuen, izan ere denak bildurik baitzeuden Caucaia-ko eskolan. Guretzat aproposa, beraientzat, ez hainbeste, batzuek zituzten formazio orduak alde batera utzi behar izan baitzituzten une batez gurekin egoteko.

50 irakasleren aurrean gure buruak aurkeztu eta Miren Uribe gure uneko itzultzaileari eskerm gu han egotearen arraoia ulertuarazi genien: hasierako mesfidantza ondorengo hitz jario bihurtu zen.

Tapebak Fortalezatik gertu bizi diren indigenak dira eta, “nordesteko” guztiek bezala, gizon zuriaren kolonialismoa gertu-gertutik jasan zuten. Gaur egun 5000 kide baino gehiago dira 17 komunitatetan banatuta –hauetatik 12 daude ongi antolaturik-. Komunitate hauetan eskola ezberdinak daude eta guztira 50 bat irakasle arduratzen dira haurretaz.

Hasiera batean zuhaitzen azpian hasi zena, pixkanaka garatuz joan zen eta, komunitateak hala nahi izan zuelako, gaur egun duten eskoletara iristeko bide zaila egin zuten. Eskola komunitatearen lana da eta, beraz, honek zer esan handia du eskolaren norantzan; adibidez, egutegia erabakitzerako garaian. Egutegia ez ezik, eskola indigenek badute beste berezitasun bat ezberdin egiten dituenak, “escolas diferenciadas” egiten dituenak: ostiraletako indigena kultur klaseak. Bertan kultur ekintzak, dantzak, artisau lanak, beraien herriaren historia... ikasten dute haurrek, “irakasleak horretarako ardura eduki behar du” zioen Athilson irakasleak.

Hikuntza aspaldi galdu zutenez, portugesa erabiltzen dute: “Orain gure ama hizkuntza portugesa da” bat egiten zuten denek. Pitaguaryek euren hizkuntza berreskuratzeko asmoa zutela esan genienean, beraien lehentasuna ez zela inola ere hura azaldu zuten: tupi familiakoa izango litzatekeen hizkuntza hitz egitea ez da beraien errealitatea. “Ederra izango litzateke hizkuntza berreskuratzea, haurrek eskolan ikastea” diote irakasleek, “zuriek ez ulertzeko batez ere” barre egiten zuen Athilsonek.

Hizkuntzarik ez eta zer da, beraz, indigena izatea? Kultura eta bizimodu bat aurrera eramatea, lurralde jakin batean, beraienean. “Terra demarcada, vida garantida” lemapean eskatzen dute lurra beraientzat: 30.000 hektarea hasieran. 18.000 ondoren. Gobernuak 4000 emango zizkiela eta, azkenean, 4900etan geratu da, gehiena zingiratsua.

Lurra demarkatzeko prozesua oso luzea eta pisua da:

1.       Lehenengo demarkazioa edo identifikazioa.

2.       Lur horien uneok “jabearekin” hitz egin.

3.       “Jabe” hori indemnizatu.

4.       Udaletxeak lurrak onartu.

5.       Estatuko Buletin Ofizialean berria atera.

6.       Ordura arteko “jabea” atera eta beraiek sartu.

Baina zurien burokraziak prozesua luzatzen du eta edozein errekurtsok atzeratu egiten du.

FUNAI (Fundaçao Nacional do Índio) bitartekari dela gobernuarekin negoziatzen dute. Eta bitartekari honek lagundu baino kalte gehiago egiten dien galdetzerakoan: “FUNAI gobernua da” erantzun zuen labur eta argi Athilsonek. Bakoitzak atera ditzala kontuak.

Lula gobernuan egoteak ere gai honekikoak ez direla aldatu azaldu ziguten. Nazioarteko presioek yanomamiak bezalako etnia “ezagunei” zaiela baliogarri eta, beraien kasuan, Fortalezatik bisitan joaten zaizkien eskolen idatziak direla presio bakarra argitzen zuten. Beraiek bakarrik lortuko dutela badakite, hala ere, horretarako gizon zuriaren arma berak erabili behar dituztela ulertu dute: “Analfabetismoak zer ikusi handia eduki zuen bere garaian lurrak ez demarkatzearekin, indigenek ez baitzituzten zurien paperak ulertzen. Orain, hori dena eskolari esker aldatzen ari da, 60-65 urteko pertsonak ere ikastera joaten dira.”

TRENBIDEKO ESKOLA

“Escola diferenciada” bat gertutik ikusteko Comunidade do Trilho-n (“Trenbideko komunitatea”) dagoen Escola do Trilho-ra (“Trenbideko eskola”) gonbidatu gintuzten. Gu iritsi ginenerako han zegoen Bete irakaslea haurren zain: aurreko eguna, martxoaren 19a, San Jose izan zen, Ceará-ko zaindaria, eta elizak astelehenera pasa zuela festa aipatu zigun. Kontua zera zen: komunitateko eskola honetan ez zela festarik. Egutegian komunitateak parte hartzen du eta, beraz, oraindik, zenbait festa katoliko errespetatzen dituzte: Eguarri eguna, hildakoen eguna, Corpus Christi...

Bestalde, indigenen egunak beti errespetatzen dituzte festa eginez: apirilaren 19a, Indigenaren eguna Brasilen; urriaren 3a, Vitor Tapeba gerlariaren eguna eta, beraz, tapeba guztiena; urriaren 18tik 20ra tapeben kultur azoka carnaúba festa (jantzi tipikoa egiteko erabiltzen duten landarea).

Egun batzuk lehenago irakasleek greba egin zuten Brasilen. Honen harira, ea beraiek ere egin behar zuten galdetzerakoan, ezetz esan ziguten, irakasle indigenek ez dutela sekula grebarik egiten, beste era batera erreibindikatzen dituztela euren eskubideak: arazoa duten erakundearengana, lehenik, ordezkariak joaten dira, kasurik ez badiete egiten, komunitate guztia joango da. Hori da komunitate bat izatea, baten arazoa denona da.

Dena da komunitatearen hoberako egiten da eta, hala, irakasleak ikaslearen beharren arabera antolatuko du bere lana: adinak ez du gehiegi axola, ikasleak dakienak baizik: “Prestaturik atera behar dute, aurrerago, komunitateko helduek jasan behar izan zituztenak ez ezagutzeko”. Bigarren mailako hezkuntza egitera eskola konbentzionaletara joan behar dute, oraindik ez baitago maila horretako “escola diferenciada”-rik, eta hori ez da xamurra izaten ohiturik ez dauden nerabeentzat. Gaur egungo ikasleak biharko irakasle izatea besterik ez dute eta, beraz, beraiengan jarri behar esperantza.

Nerea Leturia Nabaroa

“Trilho”ko material didaktikoa.

            Trenbideko eskolan 130 ikasle daude. 5 irakasle daude egun guztian eta 2 gehiago arratsaldetan besterik etortzen ez direnak. Irakasle tapebak biltzen dituen elkartea 48 irakaslez osatzen da.

            Ostiraletako kultur indigenaren egunean, portugesez idatziriko hiru libuirurekin egiten dute lan:

            Kultura eta gizarte indigena.

            Hizkuntza eta pedagogi praktikak.

            Bizitza eta ingurumena.

            Kulturari buruzko beste bi liburu ere badituzte (SEDUCek arguitaraturik):

            Memoria viva dos Indios Tapeba: terra demarcada, vida garantida.

            Fazendo escola: livro de textos do Povo Tremembé.

            Hauetan, Xingú-ko indigenen festa eta elikadura, potiguar herriaren joko, arku eta gezien fabrikazioa ikas dezakegu...

            Audrey Hoc, 2006-V-22, Boa Vista, Nereak itzulia.