NORDESTEKO AMERINDIARRAK I

SANTO ANTONIO DE PITAGUARY, MARACANAÚ (CEARÁ, BRASIL).

2006ko martxoaren 14a, asteazkena.

ZURIEN NEGOZIOA: GKE BERRIA?

Maracanaú Fortaleza ondoan dagoen hiria da eta betan pitaguary-en komunitateetariko bat dago. Pitaguary-ak Maracanaú eta Pacatuba munizipioetan banatzen diren hiru komunitatetan antolatzen dira: Santo Antonio, Munguba eta Horto/Olho d’Água. Komunitateetan bizi direnak 2000 bat dira, baina hauetatik kanpo daudenak kontutan hartuz gero, pitaguaryak, gutxi gora-behera, 3800 direla esango genuke.

“Maracanaú”, “pitaguary” eta inguruko toponimoek erakusten duten bezala, nomenklatura guztiz indigena da: tupi familiakoa hain zuzen ere. “Pitaguary” hitzak, adibidez, “izkirak jaten dituztenak” esan nahi du, hala azaldu zigun behintzat Danielek, bertako kazikeak. Baina ez Danielek, ez komunitateko inork, ezta Ceará estatuko inork ere ez du hizkuntza indigenik hitz egiten, tupi familiakoak ziren hizkuntza indigena guztiak galdu egin baitziren alde honetan. Eta hau Brasilgo “nordeste”-ko egoera orokorra da, izan ere, kostaldeko kolonizazioa beste inon baino basatiagoa izan baitzen: gizon zuria lehenago iritsi zen.

Hala ere, pitaguaryen kasua nahiko berezia –eta bakuna, esango nuke- da: guztiz galdua duten hizkuntza berreskuratu nahi dute, kultura batean hizkuntzak betetzen duen lekua oso garrantzitsua dela konturatu baitira. Uler al dezakegu hizkuntza propiorik gabeko kultura bat, nortasun bat? Zaila egiten zaigu; guri, euskaldun garen heinean, bai behintzat.

Horretarako, tupi familiako hizkuntzaren bat hitz egiten den beste lekuetako irakasleak behar dituzte: hauek irakasleei irakatsiko liekete eta hauek, era berean, komunitateko beste kideei, haurrei bereziki.

“Tupia ingelesa bezala, hots, kanpoko hizkuntza bezala, ikastea ez dugu beste biderik” zioen Jeováhk, eskolako irakasleak. Badirudi Maracanaúko udaletxeak Amazonasetik irakasle bat ekarriko duela pitaguaryentzat. Ikusiko da.

“Indigenen irakasle izateko bereziki prestatu behar da: hauei buruzko legedia, kultura… ezagutu behar dira, baina irakasten duten tupi eskasa ez da inola ere nahikoa” Jeováhren ustetan.

Hizkuntza ez bada, zerk egiten ditu indigena, beraz? Zerk ematen die nortasun hori? Dudarik gabe, lurrarekiko duten atxikimendua da beraien kulturaren oinarria. Baina, hori ere, lurrak kendu zizkieten une beretik kili-kolo dago.

Ezaguna da gaur egun Latinoamerika osoan indigenek euren lurrak berreskuratzeko daramakiten borroka. Brasilen, beraz, mugimendu hau ere aurrera doa. Prozesua luzea eta konplikatua da, baina pixkanaka ari dira.

“1735 hektarea identifikatu dituzte, baina, benetan, 6000 baino gehiago dira. Hala ere, oraindik, demarkatu egin behar dituzte, hori egin ezean edonork nahi duena egin baitezake gure lurretan” azaltzen zigun kazikeak.

Demarkazioa da lurren berreskuraketa prozesuaren zatirik zailena: “Brasiliara joatea beharrezkoa dugu prozesua geldi ez dadin, baina ez dugu horretarako dirurik”. Itxaron behar, beraz: “1997an FUNAIekin (Fundaçao Nacional do Indio) hitz egin eta hauek zerbait egin zuten arte bi urte pasa ziren. Hala ere, kontu honekin 92/93an hasi ginen, 10 urte baino gehiago jada honekin bueltaka eta oraindik lurrak ez dira gureak!” kexatzen zen Daniel.

Hizkuntzaren berreskurapena eta lurren demarkazioa eskatzea asko al da? Pitaguaryei, aurrera egiteko, beharrezkoak iruditzen zaizkien eskaerak dira.

Bitartean, beraien kulturaren beste arlo batzuk burutzen dituzte, hauek ere nortasuna ematen dielarik. Portugesez egin arren, beraien erritoak egiten jarraitzen dute: zeremoniak, errezuak…

Lehen esan bezala, Latinoamerikako herri indigenen ezaugarri nagusienetarikoa lurrarekiko duten atxikimendua galdu ez izana da: “Gure arbasoak, encanto-ak, lurrean bertan bizi dira eta guri laguntzen digute, beti gurekin kontaktuan daudelarik” azaltzen zigun Danielek.

Zaila da,hala ere, hizkuntza eta kulturaren gai honekin aurrera egitea, izan ere, gaur egun eredu den mundu okzidenalak gazteei -edozein arraza eta koloretakoak direlarik- guztiz kontrakoa den kultura materialista erakutsi eta irakasten baitie.

OSTIRALETAKO ERRITOA; INDIGENA?

Ostiralero, Danielek, Santo Antonio de Pitaguaryko kazikeak, errito bat egiten du eskolako ikasleekin. Hilaren 17an bertan parte hartzera , gonbidatu gintuzten.

Kazikeak, erritoak, etab. entzunda, agian, beste gauza bat espero nuen. Agian telebista gehiegi ikusi dut. Baina, nik behintzat, ez nuen halakorik ikustea pentsatzen.

Lehenik Brasilgo ereserkia abestu eta, ondoren, aitagurea errezatu zuten, denak borobilean jarri eta eskutik helduta!

Ondoren, Daniel erdian jarri eta maraka batekin erritmoa markatzen zuen bitartean, bai haurrek baita irakasleek ere, borobil batean kazikea inguratu eta abesten eta dantzatzen hasi ziren. Erritmo eta doinu politak zituzten eta kantuak portugesez izateak ez gintuen harritu, bagenekien hala izango zela.

Egia da komunitatearen izena Santo Antonio dela eta komunitate guztiak ikus dezakeela tontorrean dagoen eliza, baina, kultura indigenaren egunean (ostiraletan), lehenik Brasilgo ereserkia eta ondoren aitagurea... indigena izaten utzi ez dien -eta, oraindik, uzten ez dien- bi instituzioekin lotura gehiegi dagoela iruditzen zait.

Nerea Leturia Nabaroa.

Pitaguary-en eskola.

Santo Antonio komunitatean eskola bat dago, elizaren azpian kokatua. Bertan komunitateko 70 familitako haurrak daude. Eskolan oraindik ez da tupi familiako hizkuntza eta kultura indigena klaserik ematen, ulergarria da, izan ere pitaguaryek hizkuntza galdu zutela denbora asko da jada. Nereak kontatu bezala, ostirala kultura indigenaren eguna da eta haurrek erritoak praktikatu eta dantza eta artisautza ikasten dute. Historia klaseetan ere, beraien historia propioa ere ikasten dute. Beste klaseetan ere kultura indigenari egiten dizkiote keinuak, baina ez dago horri buruzko klase zehatzik. Indigenen festak errespetatzen dituen egutegi berezi bat ere badute: artoaren festa ekainean, adibidez; Día do Indio, apirilaren 19an...

Eskolari materiala falta zaio, liburu oso gutxi ditu eta indigenen kulturari buruzkoak are gutxiago; irakasleek, san bezala, tupi ikasteko eskubidea eta, horretarako, beste estatu batetik etorriko litzatekeen irakasle bat edukitzea eskatzen dute. Eskolako 14 irakasleetatik bostek ez dute FUNAIek eskaintzen dituen formakuntza kurtsorik jaso. Formakuntza honetan artisautza, sinesmen eta indigenak Ceará estatuan dauden leku ezberdinak, indigenei buruzko legedia eta tupi familiako hizkuntza baten oinarriak ikasten dira.

Haurrek ez dute hamaiketakorik eskolan, askok, egunean zehar, ia ezer ez jatea suposatzen duelarik honek.

Pitaguaryen hizkuntzaren berreskurapenari eta euren lurren demarkazio prozesuari laguntzeko, Brasilgo gobernuari bidaliko zaion ondorengo eskaera orria betetzera gonbidatzen zaituztegu:

Audrey Hoc, Macapá (Amapá, Brasil), 2006-V-8, Nereak itzulia.